Społeczny Komitet Pamięci Żydów Otwockich i Karczewskich
- działania w latach 2002-2007

Społeczny Komitet Pamięci Żydów Otwockich i Karczewskich został powołany 14 maja 2002 r. Wcześniej w lokalnej prasie opublikowany został apel "Pamiętać - dla przyszłości" podpisany przez czworo mieszkańców Otwocka - nauczycielki Liceum Ogólnokształcącego im. Gałczyńskiego: Marię Bołtryk i Katarzynę Kałuszko, proboszcza parafii pw. Miłosierdzia Bożego na osiedlu Ługi, ks. Wojciecha Lemańskiego oraz Zbigniewa Nosowskiego, redaktora naczelnego "Więzi". Na ich zaproszenie odpowiedziało ok. 40 osób. Przewodniczącym Komitetu został wybrany Zbigniew Nosowski, a sekretarzem - Jadwiga Rakowska. Oboje pełnią te funkcje do chwili obecnej.

Wśród najważniejszych działań Komitetu można wymienić:

Marsz pamięci i modlitwy w rocznicę likwidacji otwockiego getta

Marsz ten odbywa się co roku, 19 sierpnia - w rocznicę likwidacji otwockiego getta. Po raz pierwszy uroczystości odbyły się w 60. rocznicę, w roku 2002. Współorganizatorem uroczystości są zawsze władze miasta.

Marsz rozpoczyna się na bocznicy kolejowej - w miejscu, gdzie 19 sierpnia 1942 r. Niemcy zgromadzili ok. 8 tysięcy otwockich Żydów, których następnie wywieźli do obozu zagłady w Treblince. Uczestnicy marszu przechodzą z zapalonymi lampkami do miejsca pamięci Żydów otwockich przy ul. Reymonta. Tam rozstrzeliwano otwockich Żydów, których nie wywieziono do Treblinki. W miejscu tym Żydzi i chrześcijanie wspólnie modlą się słowami psalmów, odmawiany jest kadisz i modlitwa Jana Pawła II za naród żydowski.

Otwocki marsz pamięci i modlitwy - rozpoczynany 19 sierpnia o godz. 19.00 - stał się już trwałym elementem tradycji miasta Otwocka. Cieszy się on dużym zainteresowaniem mieszkańców miasta, a także gości z kraju i zagranicy. Co roku przyjeżdżają do Otwocka w tym dniu dawni żyjący żydowscy mieszkańcy Otwocka oraz ich potomkowie. Są także goście oficjalni - w roku 2007: minister Ewa Junczyk-Ziomecka z Kancelarii Prezydenta RP, ambasador Izraela David Peleg, biskup warszawsko-praski abp Sławoj Leszek Głódź i naczelny rabin Polski Michael Schudrich.

Modlą się Symcha Keller i ks. Wojciech Lemański.
fot. Przemysław Bogusz

Marsz Pamięci i Modlitwy, rok 2002
fot. Maciej Ostaszewski

Sprzątanie cmentarza żydowskiego w Anielinie

Od roku 2002 systematycznie prowadzone są prace porządkowe na kirkucie w Anielinie pod Otwockiem. Członkowie Komitetu podkreślają, że ich praca na tym cmentarzu to wyraz pamięci o przeszłości rodzinnego miasta, ale także swoiste zadośćuczynienie za zniszczenia, jakich dokonali w tym miejscu przed laty inni otwocczanie.

   Dzięki zaangażowaniu wielu osób, m.in. młodzieży z otwockich szkół, wygląd cmentarza zmienił się zasadniczo. Jeszcze kilka lat temu nagrobki były zupełnie niewidoczne - tkwiły ukryte w gęstych zaroślach. Dziś krzaki są wycięte. Teren cmentarza został także oczyszczony z uschniętych drzew. Odsłoniło to piękny widok kamiennych nagrobków. Dostrzec już można bez trudu, że jest to teren dużego cmentarza (1,7 ha).

Od roku 2004 regularnie na cmentarzu pracują także otwoccy i amerykańscy baptyści. W roku 2007 to oni wraz z młodymi mieszkańcami Ośrodka Readaptacyjnego Ministerstwa Zdrowia w Anielinie (sąsiadującego z cmentarzem) ułożyli wokół granic cmentarza ciężkie polne głazy. Projekt zaproponował ks. Wojciech Lemański, a pracami kierowały z ramienia Komitetu Monika Czub i Monika Radkiewicz.

Dzięki ciężkiej pracy polskich i amerykańskich wolontariuszy, którzy ułożyli ok. 80 ton kamieni, wyznaczony został teren cmentarza. Wyraźnie widać obecnie zwłaszcza granice kirkutu od strony najbardziej uczęszczanej przez mieszkańców Otwocka i turystów. Leżące blisko siebie polne głazy w ciekawy sposób współbrzmią z kamiennymi pomnikami pochowanych tu Żydów. Obecnie na terenie cmentarza trwają również prace inwentaryzacyjne.

W ostatnich latach coraz więcej mieszkańców Otwocka odwiedza teren cmentarza w Anielinie. Uczniowie Społecznej Szkoły Podstawowej im. Świętej Rodziny przyszli tu w ramach rekolekcji wielkopostnych poświęconych problematyce wojny, pokoju i pojednania. Spontanicznie zapalane lampki płoną na kirkucie także 1 i 2 listopada, gdy katolicy wspominają swoich bliskich zmarłych... Choć wiele nagrobków jest zniszczonych, przewróconych czy połamanych, odżyła pamięć o tym miejscu i ludziach, którzy tam spoczywają. 

Lato 2002
fot. Artur Kubajek

Lato 2002
fot. Artur Kubajek

Chrześcijańsko-żydowski marsz śladami otwockich synagog

Marsz ten odbył się 20 października 2002 r. Przeszliśmy niemal przez pół Otwocka trasą "od śmierci do nadziei": od miejsca zagłady otwockich Żydów, poprzez najważniejsze miejsca ich modlitw aż do domu sióstr elżbietanek - katolickiej wspólnoty zakonnej, która otworzyła serca i drzwi dla ukrywających się żydowskich dzieci.

Istnieją plany, aby tą drogą - z uwzględnieniem innych miejsc ważnych dla otwockiej społeczności żydowskiej - przebiegał turystyczny szlak pamięci otwockich Żydów.

Synagoga Wajnberga - widok od ul. Reymonta
(rys. projektu wg artykułu Ewy Pustoły-Kozłowskiej, oryginał w AAN).
Murowana, wybudowana w 1928 r. na działce Małki Weinberg, według projektu Marcina Weinfelda. Styl modernistyczny, nawiązujący do form barokowych. Jedyna piętrowa synagoga
w Otwocku. Spalona przez Niemców w 1939 r., rozebrano ją w 1941.

Rabin Michael Schudrich.
fot. Lidia Dańko

Rabin Michael Schudrich i ks. dziekan Jan Świerżewski, proboszcz parafii św. Wincentego a Paulo w Otwocku.
fot. Lidia Dańko

Uczestnicy marszu śladami otwockich synagog przy ul. Warszawskiej, w miejscu dawnej synagogi Goldberga (naprzeciw ratusza).
fot. Lidia Dańko

Spotkania z Kulturą Żydowską

Był to cykl wydarzeń, jakie zorganizowaliśmy jesienią 2003 roku w Józefowie, Otwocku i Karczewie przy współpracy władz samorządowych tych miast. W ramach Spotkań odbyły się m.in.: koncert zespołu "Kroke", promocje książek i przegląd filmów o tematyce żydowskiej, wystawy plastyczne, wystawa fotograficzna, warsztaty tańca żydowskiego i wycinanki żydowskiej.

Plakat
projekt: Lidia Dańko

Działania edukacyjne

Komitet zorganizował liczne prelekcje i spotkania edukacyjne. Były one adresowane głównie do młodzieży - w przekonaniu, że od niej zależy przyszłość.

Gośćmi otwockich szkół i parafii byli m.in. Reuven Zygielbojm, Miriam Akavia, Halina Birenbaum, Marian Domański, ks. Romuald Jakub Weksler-Waszkinel, Monika Krajewska, Sylwia Szymańska.

Inny wymiar edukacyjnej działalności Komitetu to obecność "naszej" problematyki w mediach. Z radością można stwierdzić, że dzięki działaniom Komitetu powstało wiele publikacji zarówno w prasie lokalnej, jak i w mediach ogólnopolskich. W numerze żydowskiego miesięcznika "Midrasz" poświęconym "linii otwockiej" (wrzesień 2005) opublikowano reportaż o naszych działaniach i wywiad z sekretarzem Komitetu, Jadwigą Rakowską.

Działalność naszego Komitetu jest dostrzegana także poza granicami Polski. Wielokrotnie pisano o naszych działaniach w Izraelu, w Kanadzie i w USA.

Miriam Akavia z otwocką młodzieżą.
fot. Piotr Cmiel

Marian Domański i Zbigniew Nosowski, L.O. im. K.I.Gałczyńskiego w Otwocku.
fot. Piotr Cmiel

Współpraca międzynarodowa

Do Otwocka chętnie przyjeżdżają grupy młodzieży żydowskiej z różnych stron świata podczas podróży do Polski, m.in. uczestnicy Marszu Żywych. W ostatnich latach młodzi Polacy z otwockich szkół kilkakrotnie spotykali się ze swoimi żydowskimi rówieśnikami z Australii, USA i Izraela.

W ramach spotkań zawsze jest czas na: zapoznanie się i wspólną zabawę, odwiedzenie Muzeum Ziemi Otwockiej, wspólne prace porządkowe na cmentarzu w Anielinie. Z ramienia Komitetu w organizację polsko-żydowskich spotkań zaangażowani są zwłaszcza nauczyciele otwockich liceów ogólnokształcących: Piotr Cmiel i Jadwiga Rakowska. Nieoficjalnym "hymnem" tych spotkań stała się piosenka Johna Lennona "Imagine"…

Spotkanie młodzieży polskiej i izraelskiej, plac przed Muzeum Ziemi Otwockiej
24 pażdziernika 2006
fot. Piotr Cmiel

fot. Piotr Cmiel

Spotkanie z żydowską młodzieżą z Australii, cmentarz w Anielinie.
fot. Emmanuel Santos

Publikacje

Z inspiracji bądź przy współudziale członków Komitetu udało się opublikować ważne książki dotyczące przeszłości żydowskiego Otwocka. Obie ukazały się w roku 2005.

Lokalna otwocka oficyna wydawnicza "Nowa ziemia" wydała wspomnienia Mariana Domańskiego (dawniej: Finkielmana) "Moje drogi dzieciństwa 1939-1945" - pasjonującą historię przetrwania osieroconego żydowskiego chłopca, który był zdany tylko na samego siebie.

Wydawnictwo "WIĘŹ" opublikowało zaś malowniczą opowieść o życiu społeczności żydowskiej w Otwocku przed II wojną światową - autobiograficzną powieść Symchy Symchowicza "Pasierb nad Wisłą". O książce tej noblista Elie Wiesel napisał: "Nie byłem nigdy w Otwocku, ale dzięki Pańskiej książce mogłem odczuć, że wędruję w sobotnie popołudnie ulicami tego miasta".

Okładka książki Symchy Symchowicza "Pasierb nad Wisłą".

Plakat promujący wspomnienia Mariana Domańskiego "Moje drogi dzieciństwa".

Kontakty z otwockimi Żydami rozsianymi po świecie

Przedstawiciele Komitetu nawiązali kontakty z żyjącymi dawnymi żydowskimi mieszkańcami Otwocka i ich potomkami, których znaleźć można nie tylko w Polsce i Izraelu, lecz także w USA, Kanadzie czy Francji. Dzięki pośrednictwu Komitetu udało się nawet odnaleźć i doprowadzić po 65 latach do spotkania przyjaciół z dzieciństwa - Mariana Domańskiego z Toronto oraz rodzeństwa Cytryn, mieszkających obecnie w Izraelu.

Dawni otwocczanie chętnie odwiedzają miasto swej młodości, podkreślając, że pozostają pod wrażeniem podejmowanych tu działań na rzecz upamiętnienia żydowskich współobywateli. Szczególny charakter miała wizyta, jaką w sierpniu 2007 r. złożyli w Otwocku dwaj autorzy książek wspomnieniowych o żydowskim Otwocku: Symcha Symchowicz i Marian Domański. Zorganizowaliśmy ją we współpracy z polskim Ministerstwem Spraw Zagranicznych, zwłaszcza konsulem generalnym RP w Toronto.

Kopia jednego z listów.

Sprawiedliwi otwocczanie

Dwukrotnie nasz Komitet współorganizował ceremonie wręczenia medalu Sprawiedliwych wśród Narodów Świata przyznanego otwocczanom, którzy z narażeniem własnego życia ratowali żydowskich sąsiadów. W roku 2004 przyznano ten honorowy tytuł Aleksandrze Szpakowskiej, a w roku 2005 – Bronisławowi Marchlewiczowi, kierownikowi komisariatu policji w Otwocku. Medale odbierały ich dzieci.

Wspólnie z Muzeum Ziemi Otwockiej Komitet gromadzi informacje o obywatelach Otwocka, którzy otrzymali tytuł Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. Wiadomo już o kilkunastu takich osobach. Szczególne miejsce mają wśród nich siostry elżbietanki, które podczas wojny prowadziły w Otwocku sierociniec. Decyzją przełożonej, matki Gertrudy Marciniak, siostry przyjmowały również dzieci żydowskie (ogółem 20-30 - dokładna liczba jest trudna do ustalenia, gdyż z oczywistych powodów nie prowadzono ewidencji ukrywanych dzieci). Bezpośrednio pomocą dzieciom żydowskim zajmowała się s. Ludwika Małkiewicz - zwana niekiedy "matką otwockiego getta".

Bronisław Marchlewicz

Aleksandra Szpakowska

Michele Donnet (Marysia Osowiecka) uratowana dzięki pomocy
Aleksandry Szpakowskiej i Bronisława Marchlewicza przy Murze Sprawiedliwych
w Muzeum Yad Vashem w Jerozolimie z wyrytymi nazwiskami swych dobroczyńców.

Marian Domański i Krystyna Dańko.
fot. Lidia Dańko

Pamięć

Tym, co najważniejsze w naszych działaniach jest pamięć. Pamiętamy, bo jesteśmy to winni żydowskim obywatelom naszego miasta. Pamiętamy, bo tym, którzy nie pamiętają historii, grozi jej ponowne przeżycie.

Wielki pisarz, laureat nagrody Nobla, Izaak Bashevis Singer pisał w 1945 r.: "W odległości kilkunastu kilometrów od Warszawy leży małe miasteczko Otwock. Było ono słynne na całą Polskę ze swego krystalicznego powietrza i sanatoriów dla ludzi cierpiących na choroby płuc. (...) Kilometrami ciągnęły się sosnowe lasy i na tych żywicznych terenach Żydzi stawiali sobie domy, nazywane też willami. Drewniane, pomalowane na brązowo i koniecznie z werandą, prawie wszystkie wyglądały identycznie. (...) Latem do Otwocka i sąsiednich miejscowości przybywały tysiące rodzin. (...) Trudno sobie wyobrazić, że nie ma tam już Żydów. Pozostał tylko piasek, na którym budowaliśmy..."

Gdy dzisiaj czytamy te słowa, chciałoby się powiedzieć - z naszą lokalną otwocką dumą - że ten wspaniały pisarz w tej sprawie się pomylił. Po otwockich Żydach pozostało coś więcej niż tylko piasek. Pozostaje PAMIĘĆ! Nie ma już, co prawda, w Otwocku synagog, nie ma otwockich Żydów. Skoro jednak trwa pamięć, to i oni też są obecni.

19 sierpnia 1942
fot. z archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego

Tulipany na kamieniu pamięci.
fot. Ryszard Woźniak

Kontakt i konto bankowe

Nasz Komitet i nasze inicjatywy mają charakter otwarty, dlatego prosimy wszystkie osoby zainteresowane współpracą o nawiązanie kontaktu. Każdy dobry pomysł się liczy, a jeszcze bardziej chęć zaangażowania w jego realizację...

Od strony formalnej otwocki Komitet działa jako sekcja terenowa Polskiej Rady Chrześcijan i Żydów (http://prchiz.free.ngo.pl).

Darowizny na rzecz działalności Komitetu można przekazywać na konto bankowe:

Polska Rada Chrześcijan i Żydów
PKO BP SA IX O/W-wa
64 1020 1097 0000 7702 0112 4569
z dopiskiem: "na rzecz działań w Otwocku"

W najbliższej przyszłości wpłaty będą przeznaczane przede wszystkim na dalsze prace porządkowe na cmentarzu w Anielinie, później także na przebudowę miejsca pamięci otwockich Żydów przy ul. Reymonta.

Społeczny Komitet Pamięci Żydów Otwockich i Karczewskich

Adres do korespondencji: ul. Kopernika 13, 05-400 Otwock

Telefony kontaktowe:
Zbigniew Nosowski (przewodniczący): +48-600-872173
Jadwiga Rakowska (sekretarz): +48-22-7791066


e-mail: otwock.zydzi@op.pl

www.zydzi-otwoccy.info

POWRÓT